Пытанне: Што такое шрыфт з пункту гледжання права і як законна яго выкарыстоўваць?

Адказ: Уласна шрыфт уяўляе сабой набор графічных напісанняў сімвалаў (літар, лічбаў, знакаў) з агульнымі візуальнымі прыметамі.

Правільна падабраны шрыфт дапаможа любому праекту стаць унікальнейшым і больш прыкметным, павысіць чытабельнасць тэксту, стварыць патрэбную атмасферу і падкрэсліць індывідуальнасць. Асаблівую актуальнасць шрыфт набывае ў працы дызайнераў, кантэнт-менеджараў, маркетолагаў, капірайтараў, распрацоўшчыкаў праграмнага забеспячэння.

Аднак не кожны задумваецца пра прававы бок выкарыстання шрыфтоў. І калі сацыяльныя сеткі і месенджары відавочна паклапаціліся пра тое, каб іх карыстальнікі маглі мець легальную магчымасць выкарыстоўваць у вызначаных межах убудаваныя шрыфты, то, напрыклад, дызайнерам пры стварэнні лагатыпаў і брэндаванай прадукцыі для камерцыйных арганізацый неабходна забяспечыць законнасць выкарыстання шрыфтоў самастойна.

Згодна з пп. 1 і 2 арт. 6 Закона Рэспублікі Беларусь ад 17 мая 2011 г. № 262-З «Аб аўтарскім праве і сумежных правах» (далей – Закон аб аўтарскім праве) аўтарскае права распаўсюджваецца на творы навукі, літаратуры і мастацтва, якія з'яўляюцца вынікам творчай дзейнасці, незалежна ад прызначэння і вартасці твораў, а таксама спосабу іх выяўлення, і якія існуюць у якой-небудзь аб'ектыўнай форме (напрыклад, у пісьмовай форме, электроннай, у тым ліку ў лічбавай форме).

Пры гэтым у Рэспубліцы Беларусь дзейнічае прэзумпцыя творчасці, якая азначае, што твор прызнаецца створаным творчай працай, пакуль не ўстаноўлена іншае (частка другая п. 2 арт. 993 Грамадзянскага кодэкса Рэспублікі Беларусь).

Такім чынам, з пункту гледжання права пры адпаведнасці вышэйзгаданым умовам шрыфт з'яўляецца аб'ектам, які ахоўваецца аўтарскім правам (творам выяўленчага мастацтва – тыпаграфікі або камп'ютарнай праграмай).

Аўтару або іншаму праваўладальніку твора належаць маёмасныя правы, у тым ліку выключнае права, якое азначае права выкарыстоўваць твор па сваім меркаванні ў любой форме і любым спосабам, дазваляць і забараняць іншым асобам яго выкарыстанне, а таксама права на атрыманне ўзнагароджання за яго выкарыстанне (акрамя выпадкаў свабоднага выкарыстання, прадугледжаных гл. 4 Закона аб аўтарскім праве) (пп. 1–3 арт. 16 Закона аб аўтарскім праве).

З гэтага вынікае, што любое выкарыстанне шрыфта павінна суправаджацца атрыманнем дазволу яго праваўладальніка, які афармляецца ліцэнзійным дагаворам (арт. 987 Грамадзянскага кодэкса Рэспублікі Беларусь, арт. 44 Закона аб аўтарскім праве).

Купляючы або спампоўваючы з Інтэрнэту шрыфт, вы не становіцеся аўтаматычна праваўладальнікам такога аб'екта і не атрымліваеце бязмежных магчымасцей па яго выкарыстанні.

Практычна заўсёды выкарыстанне шрыфта з Інтэрнэту апасродкавана заключэннем адкрытай ліцэнзіі шляхам далучэння да прапанаваных умоў у цэлым. Пачатак выкарыстання аб'екта аўтарскага права з'яўляецца акцэптам умоў адкрытай ліцэнзіі (арт. 45 Закона аб аўтарскім праве).

Такія ліцэнзіі могуць быць як платнымі, так і бязвыплатнымі.

Праваўладальнік можа ўстанавіць у ліцэнзіі не толькі дазвол на выкарыстанне шрыфта пэўнымі спосабамі, але і прамыя забароны (напрыклад, забарону на камерцыйнае выкарыстанне, забарону на выкарыстанне на некалькіх прыладах). Аднак варта ўлічваць, што адсутнасць забароны ў дачыненні да патрэбнага вам спосабу выкарыстання не азначае дазвол на такое выкарыстанне. Часцей за ўсё абмежаванні ў падобных ліцэнзіях выяўляюцца ў наступным:

• закрыты пералік спосабаў выкарыстання (напрыклад, адсутнічае дазвол на такі спосаб выкарыстання, як паведамленне для ўсеагульнага ведама, які ахоплівае ў тым ліку выкарыстанне шрыфта ў Інтэрнэце);
• характар выкарыстання (для камерцыйнага ці строга некамерцыйнага выкарыстання);
• мэты выкарыстання (для ілюстрацый, праграмнага забеспячэння, афармлення сайтаў, мабільных дадаткаў, дакументаў, друкаванай прадукцыі, відэа і інш.);
• колькасць і віды прылад, на якіх будзе выкарыстоўвацца шрыфт (персанальны камп'ютар, сервер, электронная кніга і інш.).

Пералік магчымых абмежаванняў не з'яўляецца вычарпальным. Праваўладальнік самастойна вызначае, на якіх умовах будзе прадастаўляцца ў карыстанне яго аб'ект аўтарскага права. Дызайнерам, маркетолагам, распрацоўшчыкам праграмнага забеспячэння і іншым зацікаўленым у выкарыстанні шрыфтоў застаецца толькі ўважліва азнаёміцца ​​з прапанаванымі ўмовамі і абраць найбольш рэлевантны для замоўца варыянт.

03.2026
Падрыхтавала: В. А. Шадрына (начальнік аддзела заканадаўства ў сферы аўтарскага і сумежных правоў упраўлення прававога і кадравага забеспячэння НЦІУ)